Otyłość brzuszna – przyczyny i leczenie, jaka dieta i ćwiczenia?

Współczesny styl życia sprawia, że coraz więcej osób zmaga się z problemem nadmiernej masy ciała, a w szczególności z otyłością brzuszną. Ten specyficzny typ otyłości charakteryzuje się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha, zarówno podskórnie, jak i wewnątrz jamy brzusznej, otaczając narządy wewnętrzne. Otyłość brzuszna stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia, zwiększając ryzyko licznych chorób, takich jak nadciśnienie tętnicze, insulinooporność czy schorzenia układu sercowo-naczyniowego. Dlaczego występuje częściej u mężczyzn i kobiet po menopauzie? Jakie są jej przyczyny i skutki? Jak skutecznie schudnąć z brzucha i czy dieta może w tym pomóc? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz poniżej.

Czym jest otyłość brzuszna i jak ją rozpoznać?

Otyłość, zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), to nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, które stanowi zagrożenie dla zdrowia. W zależności od rozmieszczenia tłuszczu w organizmie wyróżnia się różne typy otyłości. Jednym z nich jest otyłość androidalna, znana również jako otyłość brzuszna, charakteryzująca się gromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha. To przeciwieństwo otyłości gynoidalnej, w której nadmiar tłuszczu odkłada się głównie w rejonie bioder, ud i pośladków.

Rozpoznanie otyłości brzusznej opiera się nie tylko na wskaźniku masy ciała (BMI), ale przede wszystkim na pomiarach obwodu talii oraz wskaźniku WHR (Waist-to-Hip Ratio). WHR określa proporcję obwodu talii do obwodu bioder i pozwala ocenić, czy tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w okolicy brzucha. Według WHO na otyłość brzuszną wskazuje WHR wynoszący 0,85 i więcej u kobiet oraz 0,90 i więcej u mężczyzn. Alternatywnie stosuje się również sam pomiar obwodu talii, gdzie otyłość brzuszną diagnozuje się przy wartościach powyżej 94 cm u mężczyzn i 80 cm u kobiet.

Otyłość brzuszna częściej dotyczy mężczyzn, co wynika z różnic hormonalnych – androgeny sprzyjają magazynowaniu tłuszczu w okolicy brzucha. U kobiet do menopauzy dominują estrogeny, które odpowiadają za bardziej równomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, głównie w rejonie bioder i ud. Jednak po menopauzie, wraz ze spadkiem poziomu estrogenów, wzrasta skłonność do odkładania tłuszczu w okolicach brzucha, przez co otyłość brzuszna staje się problemem także wśród kobiet starszych.

Otyłość brzuszna u kobiet i u mężczyzn – czym się różni?

Mechanizm odkładania tłuszczu w okolicy brzucha jest podobny u obu płci, ale inne są progi diagnostyczne, typowe przyczyny i moment, w którym problem najczęściej się pojawia.

Otyłość brzuszna u mężczyzn jest częstsza i zwykle szybciej prowadzi do powikłań, ponieważ u mężczyzn więcej tłuszczu gromadzi się wewnątrz jamy brzusznej, wokół narządów (tłuszcz trzewny). Jej skutkami są najczęściej nadciśnienie tętnicze, insulinooporność i cukrzyca typu 2, stłuszczenie wątroby, bezdech senny oraz obniżenie poziomu testosteronu, które dodatkowo sprzyja dalszemu odkładaniu tłuszczu. Twardy, wystający brzuch przy stosunkowo szczupłych rękach i nogach to typowy obraz otyłości trzewnej.

Otyłość brzuszna u kobiet przed menopauzą występuje rzadziej, bo estrogeny sprzyjają odkładaniu tłuszczu na biodrach i udach. Zmienia się to w okresie okołomenopauzalnym, kiedy wiele kobiet zauważa, że mimo podobnej masy ciała przybywa im centymetrów w talii. U młodszych kobiet otyłość brzuszna często współwystępuje z PCOS i insulinoopornością, dlatego w takiej sytuacji warto wykonać badania hormonalne i metaboliczne.

Rodzaje otyłości brzusznej – tłuszcz trzewny i podskórny

Tłuszcz w okolicy brzucha może odkładać się w dwóch miejscach. Tłuszcz podskórny znajduje się tuż pod skórą, jest miękki i da się go uchwycić palcami. Tłuszcz trzewny gromadzi się głębiej, wokół narządów wewnętrznych, przez co brzuch jest twardy i wystający. To właśnie tłuszcz trzewny jest metabolicznie aktywny i odpowiada za większość zagrożeń zdrowotnych opisanych w dalszej części artykułu.

Ze względu na kształt sylwetki mówi się też o typie „jabłko” (tłuszcz skupiony na brzuchu, czyli otyłość brzuszna, androidalna) oraz typie „gruszka” (tłuszcz głównie na biodrach, udach i pośladkach, czyli otyłość gynoidalna). Sylwetka typu „jabłko” wiąże się z wyraźnie wyższym ryzykiem chorób serca i cukrzycy, nawet przy podobnej masie ciała.

Przyczyny otyłości brzusznej

Otyłość brzuszna rozwija się na skutek złożonego oddziaływania czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Nie jest wynikiem jedynie złej diety czy braku ruchu – w wielu przypadkach decydują o niej uwarunkowania genetyczne, zaburzenia hormonalne czy styl życia, który sprzyja magazynowaniu tłuszczu w okolicach brzucha.

Jednym z kluczowych czynników biologicznych jest predyspozycja genetyczna. Badania bliźniąt wskazują, że geny odpowiadają za około 40-70% różnic w masie ciała między ludźmi, a także w dużej mierze decydują o tym, gdzie odkłada się tkanka tłuszczowa. Dzieci otyłych rodziców są przez to kilkukrotnie bardziej narażone na rozwój tej choroby. Jednak sama genetyka nie determinuje otyłości – kluczową rolę odgrywa również środowisko, w którym dorasta dana osoba, oraz nawyki, które można zmienić.

Istnieją także choroby, które mogą prowadzić do otyłości wtórnej, szczególnie jeśli zaburzają gospodarkę hormonalną organizmu. Niedoczynność tarczycy spowalnia metabolizm, prowadząc do zwiększonego odkładania tłuszczu, natomiast zespół Cushinga powoduje nadprodukcję kortyzolu, co sprzyja otyłości brzusznej. Dodatkowo przyjmowanie niektórych leków, takich jak glikokortykosteroidy, insulina, estrogeny czy leki przeciwdepresyjne, może zaburzać metabolizm i sprzyjać przyrostowi masy ciała.

Na rozwój otyłości brzusznej wpływają również czynniki psychologiczne, które często prowadzą do niekontrolowanego jedzenia. Wiele osób w sytuacjach stresowych sięga po jedzenie jako mechanizm kompensacyjny, traktując je jako sposób na poprawę nastroju. Tego rodzaju zachowanie może prowadzić do błędnego koła – chwilowa ulga wynikająca z jedzenia szybko ustępuje poczuciu winy i spadkowi samooceny, co dodatkowo pogłębia problem. Osoby zmagające się z nadwagą i otyłością często doświadczają społecznego odrzucenia, co jeszcze bardziej potęguje negatywne emocje i sprzyja dalszemu objadaniu się.

Nie można pominąć także czynników środowiskowych, które odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu nawyków żywieniowych i poziomu aktywności fizycznej. Współczesny styl życia sprzyja spożywaniu wysoko przetworzonej żywności, bogatej w tłuszcze trans, cukry proste i nadmierną ilość kalorii. Dodatkowo brak świadomości kaloryczności posiłków sprawia, że wiele osób nie zdaje sobie sprawy, jak łatwo przekracza swoje dzienne zapotrzebowanie energetyczne. Problemem jest także siedzący tryb życia, który dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci – coraz więcej czasu spędza się przed ekranami komputerów i telewizorów, a aktywność fizyczna staje się rzadkością. Jeżdżenie samochodem nawet na krótkich dystansach zamiast chodzenia pieszo, praca biurowa i brak ruchu w ciągu dnia to jedne z głównych czynników prowadzących do otyłości brzusznej.

Chociaż istnieje wiele czynników sprzyjających magazynowaniu tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha, większość z nich można kontrolować poprzez odpowiednie nawyki żywieniowe i styl życia. Właściwa profilaktyka i świadomość zagrożeń mogą pomóc w zapobieganiu rozwojowi tego rodzaju otyłości, a w przypadku osób już dotkniętych problemem – w skutecznej walce o zdrową sylwetkę.

Skutki otyłości brzusznej

Otyłość brzuszna to nie tylko problem estetyczny, ale przede wszystkim poważne zagrożenie dla zdrowia. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej trzewnej, która gromadzi się wokół narządów wewnętrznych, prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji, obejmujących układ sercowo-naczyniowy, gospodarkę hormonalną, układ oddechowy, a także zdrowie psychiczne.

Jednym z najpoważniejszych skutków tego schorzenia jest zwiększone ryzyko miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca. Tkanka tłuszczowa trzewna działa jak aktywny narząd wydzielniczy, produkując substancje prozapalne i zaburzając gospodarkę lipidową organizmu. Prowadzi to do podwyższonego poziomu „złego” cholesterolu LDL i triglicerydów, a jednocześnie obniżenia poziomu „dobrego” cholesterolu HDL. W efekcie blaszki miażdżycowe zaczynają odkładać się w tętnicach, co może prowadzić do ich zwężenia i ograniczenia przepływu krwi. Osoby z otyłością brzuszną są przez to znacznie bardziej narażone na zawał serca i udar mózgu.

Kolejnym poważnym problemem jest cukrzyca typu II, która rozwija się w wyniku insulinooporności – stanu, w którym komórki organizmu przestają prawidłowo reagować na insulinę. Tkanka tłuszczowa trzewna uwalnia do krwiobiegu wolne kwasy tłuszczowe oraz cytokiny zapalne, które zaburzają działanie insuliny, powodując wzrost poziomu glukozy we krwi. Z czasem trzustka, próbując wyrównać te zaburzenia, produkuje coraz więcej insuliny, aż w końcu jej zdolności kompensacyjne się wyczerpują, co prowadzi do rozwoju cukrzycy.

Taki stan wpływa również na nadciśnienie tętnicze, które wynika zarówno ze zmian metabolicznych, jak i mechanicznych. Tkanka tłuszczowa w jamie brzusznej prowadzi do wzrostu poziomu hormonów sprzyjających zatrzymywaniu sodu i wody w organizmie, co zwiększa objętość krwi i podnosi ciśnienie tętnicze. Dodatkowo otyłość sprzyja aktywacji układu współczulnego, co powoduje zwężenie naczyń krwionośnych i dodatkowo obciąża serce, a także negatywnie wpływa na układ krążenia.

Negatywne skutki obejmują także bezdech senny, czyli zaburzenie oddychania występujące podczas snu. Nadmierna masa ciała, szczególnie w okolicach szyi i klatki piersiowej, powoduje zwężenie dróg oddechowych, co prowadzi do chwilowych przerw w oddychaniu. Bezdech senny skutkuje niedotlenieniem organizmu, częstym wybudzaniem się w nocy i przewlekłym zmęczeniem w ciągu dnia. Może również zwiększać ryzyko nadciśnienia i chorób serca.

Badania wskazują również na związek otyłości trzewnej z większym ryzykiem rozwoju chorób nowotworowych, zwłaszcza raka piersi, trzustki i jelita grubego. Mechanizm ten wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym oraz zaburzeniami hormonalnymi – nadmiar tkanki tłuszczowej wpływa na zwiększoną produkcję estrogenów i innych hormonów, które mogą sprzyjać rozwojowi niektórych typów nowotworów.

Otyłość brzuszna nie pozostaje również bez wpływu na zdrowie psychiczne. Osoby zmagające się z nadmierną masą ciała często doświadczają niskiej samooceny, społecznej stygmatyzacji i poczucia odrzucenia. Może to prowadzić do depresji, stanów lękowych oraz zaburzeń odżywiania, takich jak kompulsywne objadanie się, które jeszcze bardziej pogłębia problem otyłości. Brak akceptacji własnego wyglądu i trudności w redukcji masy ciała mogą wywoływać błędne koło – jedzenie jako forma ucieczki od problemów prowadzi do dalszego przyrostu masy ciała i jeszcze większego pogorszenia samopoczucia.

Skutki otyłości brzusznej są zatem wieloaspektowe i dotyczą całego organizmu. To schorzenie nie tylko zwiększa ryzyko poważnych chorób przewlekłych, ale również znacząco obniża jakość życia, zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym.

Jak skutecznie z tym walczyć?

Otyłość brzuszna jest wyjątkowo trudna do redukcji, ponieważ tkanka tłuszczowa trzewna pełni aktywną rolę metaboliczną i nie znika jedynie poprzez miejscowe ćwiczenia czy krótkotrwałe diety. Skuteczne pozbycie się nadmiaru tłuszczu wymaga całościowego podejścia, obejmującego zarówno zmiany w sposobie odżywiania, jak i regularną aktywność fizyczną.

Jak diagnozować otyłość brzuszną przed rozpoczęciem redukcji?

Pierwszym krokiem w walce z otyłością brzuszną jest prawidłowa diagnoza. Wskaźnik masy ciała (BMI), choć często stosowany, ma swoje ograniczenia – nie odróżnia tkanki tłuszczowej trzewnej od podskórnej ani nie uwzględnia proporcji mięśni do tłuszczu. Może się zdarzyć, że osoba o prawidłowym BMI nadal ma nadmiar tłuszczu w okolicach brzucha i jest narażona na powikłania metaboliczne.

Bardziej precyzyjną metodą oceny składu ciała jest bioimpedancja elektryczna (BIA), która pozwala określić zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie, w tym ilość tłuszczu trzewnego. Alternatywnie stosuje się pomiar obwodu talii oraz wskaźnik WHR (Waist-to-Hip Ratio), który ocenia proporcję talii do bioder i może pomóc określić, czy tkanka tłuszczowa koncentruje się w rejonie brzucha.

Czy istnieje dieta na otyłość brzuszną?

Podstawą redukcji tkanki tłuszczowej jest deficyt kaloryczny, ale równie istotna jest jakość spożywanych produktów. Nie ma czegoś takiego jak ,,dieta na brzuch” – zastosowanie będzie tu miała po prostu odpowiednio zbilansowana dieta redukcyjna, ale dla ułatwienia, nazwiemy ją dalej w ten sposób. Dieta na otyłość brzuszną powinna bazować na obniżeniu kaloryczności posiłków, przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedniej ilości składników odżywczych.

Jednym z najlepszych modeli żywieniowych wspierających redukcję tłuszczu trzewnego jest dieta DASH oraz dieta śródziemnomorska. Obie bazują na ograniczeniu spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych, zwiększeniu podaży błonnika pokarmowego, zdrowych tłuszczów i produktów pełnoziarnistych. Szczególnie korzystne są jadłospisy bogate w  tłuste ryby morskie, oliwę z oliwek oraz dużą ilość warzyw i owoców, które zmniejszają stan zapalny w organizmie i wspierają metabolizm.

Unikanie wysokokalorycznych przekąsek i jedzenia impulsywnego to kolejny kluczowy element skutecznej redukcji. Często nie zdajemy sobie sprawy, ile „ukrytych kalorii” spożywamy w ciągu dnia – słodzone napoje, przekąski, czy produkty typu fast food dostarczają znacznych ilości energii bez realnej wartości odżywczej. Świadomość kaloryczna, planowanie posiłków i unikanie marketingowych pułapek (np. promocji na niezdrową żywność) pomagają kontrolować ilość spożywanej energii i redukować tłuszcz trzewny. Jeśli masz problem z samodzielnym ułożeniem planu, warto skorzystać z pomocy dietetyka.

W praktyce pomocne jest wybieranie produktów o niskim i średnim indeksie glikemicznym, które stabilizują poziom glukozy i ograniczają napady głodu. Więcej o modelach żywienia, które sprawdzają się przy redukcji tłuszczu trzewnego, przeczytasz w artykułach o diecie DASH i diecie śródziemnomorskiej. Jeśli otyłości brzusznej towarzyszy insulinooporność, zajrzyj też do tekstu Insulinooporność – dieta, ćwiczenia i styl życia.

Rola aktywności fizycznej w redukcji tkanki tłuszczowej trzewnej

Aktywność fizyczna odgrywa kluczową rolę w redukcji otyłości brzusznej, ponieważ zwiększa zużycie kalorii i poprawia metabolizm. Regularne ćwiczenia przyspieszają spalanie tłuszczu trzewnego, zmniejszając ryzyko chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca typu II czy nadciśnienie tętnicze.

Jednak samo wykonywanie ćwiczeń na mięśnie brzucha nie wystarczy – redukcja tkanki tłuszczowej wymaga zaangażowania całego organizmu. Najskuteczniejsze są treningi aerobowe w połączeniu z treningiem oporowym (siłowym). Takie podejście pomaga spalić nadmiar energii i poprawia funkcjonowanie gospodarki hormonalnej organizmu. Nie bez znaczenia jest również spontaniczna aktywność fizyczna, czyli ruch wykonywany na co dzień. Nawet niewielkie zmiany, takie jak wybieranie schodów zamiast windy, spacery zamiast jazdy samochodem na krótkich dystansach czy korzystanie z roweru, mogą przynieść wymierne efekty w dłuższym czasie.

Jak skutecznie utrzymać efekty redukcji?

Wielu osobom udaje się schudnąć z brzucha, ale problemem jest utrzymanie efektów w dłuższym okresie czasu. Kluczowe znaczenie ma zmiana nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej, a nie tylko chwilowa dieta czy intensywny okres ćwiczeń. Odpowiednia ilość snu, unikanie stresu i regularne monitorowanie masy ciała pomagają uniknąć efektu jojo i zachować zdrową sylwetkę na lata.

Leczenie otyłości brzusznej – farmakologiczne i rola badań diagnostycznych

Farmakologiczne leczenie otyłości stosuje się u osób z BMI 30 i więcej lub u pacjentów z BMI od 27, jeśli towarzyszą im choroby takie jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze czy insulinooporność. Obecnie najskuteczniejsze są leki z grupy agonistów receptora GLP-1 (np. semaglutyd) oraz podwójni agoniści GIP i GLP-1 (tirzepatyd). Zmniejszają one apetyt i spowalniają opróżnianie żołądka, a w badaniach klinicznych pozwalały zredukować średnio około 15-20% masy ciała, w tym wyraźnie zmniejszyć ilość tłuszczu trzewnego. Leki te są dostępne wyłącznie na receptę i powinny być stosowane pod kontrolą lekarza. Choć farmakoterapia może znacznie ułatwić odchudzanie, jej skuteczność zależy od równoczesnej zmiany stylu życia, a dieta powinna zapewniać odpowiednią ilość białka, żeby ograniczyć utratę mięśni.

Bez odpowiedniej diety i aktywności fizycznej efekty są krótkotrwałe, a po odstawieniu leków często następuje efekt jojo. Farmakoterapia nie jest rozwiązaniem dla każdego – stosuje się ją u wybranych pacjentów, u których metody niefarmakologiczne nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Jeśli leczenie zachowawcze nie daje efektów, alternatywą może być chirurgia bariatryczna. Według aktualnych zaleceń (ASMBS/IFSO 2022) rozważa się ją u osób z BMI 35 i więcej, niezależnie od chorób towarzyszących, a także przy BMI 30-34,9, jeśli występują choroby metaboliczne, np. cukrzyca typu 2, której nie udaje się opanować innymi metodami.

Najczęstsze pytania o otyłość brzuszną

Co powoduje otyłość brzuszną?

Najczęściej jest to połączenie kilku czynników: nadwyżki kalorycznej utrzymującej się miesiącami, małej ilości ruchu, przewlekłego stresu i niedoboru snu, a także predyspozycji genetycznych i hormonalnych. U mężczyzn sprzyjają jej androgeny i spadek testosteronu z wiekiem, u kobiet spadek estrogenów po menopauzie. Rzadziej przyczyną są choroby, np. niedoczynność tarczycy czy zespół Cushinga, albo przyjmowane leki.

Jak pozbyć się otyłości brzusznej?

Skuteczna redukcja opiera się na umiarkowanym deficycie kalorycznym, diecie bogatej w warzywa, błonnik i białko, ograniczeniu cukrów prostych, alkoholu i żywności wysoko przetworzonej oraz regularnym ruchu, najlepiej łączącym trening siłowy z aerobowym. Duże znaczenie mają też sen (7-9 godzin) i radzenie sobie ze stresem. Tłuszcz trzewny zwykle reaguje na takie zmiany szybciej niż tłuszcz podskórny, dlatego obwód talii często zmniejsza się już w pierwszych tygodniach.

Czy można spalić tłuszcz tylko z brzucha?

Nie. Ćwiczenia na mięśnie brzucha wzmacniają mięśnie, ale nie spalają tłuszczu miejscowo. Tkanka tłuszczowa zmniejsza się w całym ciele, gdy utrzymujesz deficyt energetyczny, a organizm sam decyduje, z których miejsc ubywa jej najpierw.

Jaki obwód talii oznacza otyłość brzuszną?

W Europie przyjmuje się, że otyłość brzuszną wskazuje obwód talii powyżej 80 cm u kobiet i powyżej 94 cm u mężczyzn. Wartości powyżej 88 cm u kobiet i 102 cm u mężczyzn oznaczają już znacznie zwiększone ryzyko powikłań metabolicznych. Talię mierzy się w połowie odległości między dolnym żebrem a grzebieniem kości biodrowej, na wydechu.

Czy można mieć otyłość brzuszną przy prawidłowym BMI?

Tak. Osoba z prawidłowym BMI może mieć nadmiar tłuszczu trzewnego, zwłaszcza gdy ma mało tkanki mięśniowej. Dlatego obok BMI warto mierzyć obwód talii i wykonać analizę składu ciała.

Jakie badania warto wykonać przy otyłości brzusznej?

Najczęściej zaleca się oznaczenie glukozy na czczo (a w razie potrzeby również insuliny lub krzywej cukrowej), lipidogramu, TSH, enzymów wątrobowych oraz regularny pomiar ciśnienia tętniczego. Wyniki pomagają ocenić, czy pojawiły się już zaburzenia metaboliczne, i dobrać odpowiednie postępowanie dietetyczne. Jeśli potrzebujesz planu dopasowanego do swoich wyników, umów konsultację z dietetykiem klinicznym.

Co warto wiedzieć na koniec?

Otyłość brzuszna stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia, ale można jej skutecznie przeciwdziałać. Kluczowe znaczenie ma zdrowa dieta i regularna aktywność fizyczna, które pozwalają pozbyć się nadmiaru tłuszczu i zmniejszyć ryzyko chorób metabolicznych. W niektórych przypadkach konieczne jest leczenie farmakologiczne, jednak podstawą zawsze powinna być trwała zmiana stylu życia. Wprowadzenie odpowiednich nawyków żywieniowych oraz dbanie o zdrowie to najlepsza droga do zachowania dobrej kondycji i uniknięcia powikłań związanych z otyłością brzuszną.

W naszym sklepie znajdziesz e-booki „Zdrowy talerz każdego dnia – odżywianie dla dorosłych” oraz „Odżywianie w insulinooporności – Prosty plan działania”, które w prosty sposób pokażą Ci, jak powinna wyglądać zdrowa dieta, odżywianie i fundamentalne zasady za tym idące. Mogą być przydatne w tworzeniu zbilansowanej diety oraz pomogą ją ,,utrzymać”.

Piśmiennictwo

1. Suchodolska P., Orkusz A. (2018). Otyłość – przyczyny, rodzaje, leczenie, skutki. Nauki Inżynierskie i Technologie, 4(31).

2. Tsigos C., Hainer, V., Basdevant, A. i wsp. (2009). Postępowanie w otyłości dorosłych: europejskie wytyczne dla praktyki klinicznej. Gdańsk: Grupa Wydawnicza Via Medica.

3. Pawluk, I., Gosa, P., Jodkiewicz, M. i wsp. (2022). Nadwaga i otyłość – małymi krokami do zdrowia. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. ISBN: 978-83-65870-52-0.

4. Bąk-Sosnowska, M., Białkowska, M., Bogdański, P. i wsp. (2022). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2022 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna, wydanie specjalne, maj 2022, 1-87.

5. World Health Organization (2011). Waist circumference and waist-hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8-11 December 2008. Genewa: World Health Organization. ISBN: 978-92-4-150149-1.

6. Eisenberg D., Shikora S.A., Aarts E. i wsp. (2022). 2022 American Society for Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) and International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO): Indications for Metabolic and Bariatric Surgery. Surgery for Obesity and Related Diseases, 18(12), 1345-1356.

7. Maes H.H., Neale M.C., Eaves L.J. (1997). Genetic and environmental factors in relative body weight and human adiposity. Behavior Genetics, 27(4), 325-351.

8. Wilding J.P.H., Batterham R.L., Calanna S. i wsp. (2021). Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. New England Journal of Medicine, 384, 989-1002.

9. Jastreboff A.M., Aronne L.J., Ahmad N.N. i wsp. (2022). Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. New England Journal of Medicine, 387, 205-216.