Ferrytyna – normy, niska i wysoka ferrytyna. Jak ją podnieść?

Czy zastanawiałaś/eś się kiedyś, jak ważny jest odpowiedni poziom żelaza w Twoim organizmie ? Badanie ferrytyny to jeden z najprostszych sposobów, aby sprawdzić, jak wyglądają Twoje zapasy wspomnianego pierwiastka. W tym artykule postaram się po krótce wyjaśnić Ci, czym jest ferrytyna, kiedy warto ją zbadać, jak się przygotować do badania oraz co mogą oznaczać wyniki. Dowiesz się także, na co może wskazywać zbyt niski lub wysoki poziom ferrytyny, jednak pamiętaj…wpis ma tylko i wyłącznie charakter informacyjny i wyniki zawsze powinno się skonsultować ze specjalistą. Samodzielne próby interpretacji mogą prowadzić do błędnych wniosków i niejednokrotnie zbędnego stresu:)

Co to jest ferrytyna?

Ferrytyna to białko magazynujące żelazo w Twoim organizmie. Działa jak „magazyn”, który przechowuje żelazo i uwalnia je w momencie, gdy Twój organizm tego potrzebuje. To właśnie dzięki ferrytynie możliwe jest utrzymanie równowagi żelazowej w organizmie.

Najwięcej ferrytyny znajduje się w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym, ale jej śladowe ilości krążą również we krwi. To właśnie tę ilość bada się w laboratorium. Żelazo, które magazynuje ferrytyna, jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania Twojego organizmu, wspierając m.in. produkcję hemoglobiny, transport tlenu oraz metabolizm komórkowy.

Dlaczego ferrytyna jest tak ważna? Ponieważ jej poziom wskazuje, czy w Twoim organizmie nie brakuje żelaza, czy nie toczy się jakiś stan zapalny lub czy po prostu żelazo nie gromadzi się w nadmiarze, co również może być szkodliwe.

Ferrytyna a żelazo – czym się różnią?

Ferrytyna i żelazo to dwa różne badania. Stężenie żelaza w surowicy pokazuje, ile żelaza krąży we krwi w chwili pobrania, i potrafi wyraźnie zmieniać się w ciągu dnia, np. po posiłku czy suplemencie. Ferrytyna odzwierciedla natomiast zapasy żelaza zgromadzone w organizmie, dlatego lepiej pokazuje, czy niedobór rozwija się od dłuższego czasu. Prawidłowe żelazo przy niskiej ferrytynie to częsta sytuacja we wczesnym etapie niedoboru.

Ferrytyna nie jest częścią standardowej morfologii krwi i trzeba ją zlecić osobno. Pełną ocenę gospodarki żelazem daje zestaw badań: morfologia, ferrytyna, żelazo, transferyna lub TIBC, wysycenie transferyny oraz CRP, które pozwala wykluczyć stan zapalny zawyżający wynik ferrytyny.

Kiedy warto zbadać ferrytynę?

Badanie ferrytyny wykonuje się w różnych sytuacjach zdrowotnych. Powinnaś/eś je rozważyć, jeśli:

• Masz objawy niedoboru żelaza – np. zmęczenie, bladość skóry, łamliwość paznokci, zawroty głowy czy wypadanie włosów. Ferrytynę warto również zbadać, jeśli od dłuższego czasu stosujesz na własną rękę ścisłą dietę wegetariańską i nie konsultowałaś/eś tego wcześniej z dietetykiem.
• Podejrzewasz anemię – ferrytyna to jeden z kluczowych wskaźników diagnostycznych w tym wypadku, w związku z czym może potwierdzić anemię lub ją wykluczyć. Warto pamiętać jednak, że ferrytyna jest również białkiem ostrej fazy i może nie odzwierciedlać w sposób prawidłowy zapasów żelaza w organizmie, gdy toczy się w nim stan zapalny.
• Zmagasz się z przewlekłymi chorobami – ferrytyna pomaga w monitorowaniu stanów zapalnych.
• Obawiasz się nadmiaru żelaza – jeśli suplementujesz żelazo lub chorujesz np. na hemochromatozę, która prowadzi do nadmiaru żelaza i uszkodzenia narządów.

Regularne badanie ferrytyny jest również zalecane osobom z przewlekłymi chorobami, takimi jak reumatoidalne zapalenie stawów czy nowotwory.

Jak przygotować się do badania i jak wygląda jego przebieg?

Badanie ferrytyny jest proste i polega na pobraniu próbki krwi z żyły łokciowej. Aby jednak uniknąć zafałszowania wyników, do badania warto się wcześniej dobrze przygotować:

1. Przyjdź rano, najlepiej na czczo – większość laboratoriów zaleca pobranie krwi po 8-12 godzinach bez jedzenia. Sam posiłek wpływa na ferrytynę w niewielkim stopniu, ale badanie zwykle wykonuje się razem z żelazem, którego poziom po jedzeniu wyraźnie się zmienia.
2. Zrezygnuj z alkoholu – przynajmniej dzień przed badaniem (najlepiej dłużej).
3. Unikaj wysiłku fizycznego – intensywny trening może wpłynąć na wynik badania.
4. Poinformuj lekarza o lekach i suplementach – szczególnie jeśli przyjmujesz preparaty z żelazem, które mogą zaburzyć wynik.

Samo badanie trwa zaledwie kilka minut. Próbka Twojej krwi zostanie przesłana do laboratorium, gdzie określi się poziom ferrytyny w surowicy. Wyniki są zwykle dostępne już następnego dnia lub jeszcze tego samego w formie on-line.

Jak interpretować wyniki ferrytyny? Normy – tabela

Normy ferrytyny różnią się w zależności od płci, wieku i laboratorium. Przykładowe wartości referencyjne podawane przez laboratoria to:

Pamiętaj jednak, aby badania zawsze wykonywać w tym samym laboratorium, ponieważ częste różnice w normach referencyjnych pomiędzy poszczególnymi laboratoriami powodują, że czasami dwa wyniki z danego okresu czasu z dwóch różnych laboratoriów mogą być trudne lub niemożliwe do prawidłowej interpretacji. Zawsze porównuj swój wynik z normą wydrukowaną na wyniku.

Co oznacza wynik:

• Niska ferrytyna: Wskazuje najczęściej na niedobór żelaza, który może być wynikiem niewłaściwej diety, problemów z wchłanianiem np. w chorobach i zaburzeniach pracy przewodu pokarmowego (np. w celiakii) lub utraty krwi (np. obfite miesiączki, krwawienie z przewodu pokarmowego).
• Wysoka ferrytyna: Może świadczyć o nadmiarze żelaza, stanach zapalnych lub chorobach wątroby.

Zawsze pamiętaj, aby skonsultować wyniki ze specjalistą, który pomoże Ci określić przyczynę nieprawidłowości i przede wszystkim zinterpretuje wynik w sposób prawidłowy.

Niska ferrytyna – przyczyny, objawy i jak ją podnieść

Warto wiedzieć, że wynik mieszczący się w dolnej granicy normy laboratoryjnej nie zawsze oznacza, że zapasy żelaza są wystarczające. Według Światowej Organizacji Zdrowia ferrytyna poniżej 15 ng/ml u zdrowej osoby dorosłej wskazuje na niedobór żelaza, a w praktyce klinicznej wiele towarzystw naukowych uznaje już wynik poniżej 30 ng/ml za sygnał wyczerpujących się zapasów, zwłaszcza gdy towarzyszą mu objawy.

Najczęstsze przyczyny niskiej ferrytyny to obfite miesiączki, ciąża i karmienie piersią, dieta uboga w żelazo (np. źle zbilansowana dieta roślinna lub restrykcyjne odchudzanie), choroby jelit utrudniające wchłanianie (celiakia, nieswoiste zapalenia jelit), przewlekłe przyjmowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego, intensywny trening wytrzymałościowy oraz utrata krwi z przewodu pokarmowego. Typowe objawy to przewlekłe zmęczenie, spadek wydolności, wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, bladość, zimne dłonie i stopy, kołatanie serca oraz problemy z koncentracją.

Jak podnieść ferrytynę dietą?

• Jedz źródła żelaza hemowego, które wchłania się najlepiej: czerwone mięso, podroby (np. wątróbka), drób, ryby i owoce morza.
• Uzupełniaj je żelazem niehemowym: rośliny strączkowe, tofu, pestki dyni, nasiona, kasza gryczana, amarantus, natka pietruszki i zielone warzywa liściaste.
• Łącz żelazo z witaminą C: papryka, natka, cytrusy, kiszonki czy owoce jagodowe podane w tym samym posiłku zwiększają wchłanianie żelaza roślinnego.
• Nie popijaj posiłków kawą i herbatą: zawarte w nich polifenole ograniczają wchłanianie żelaza, dlatego lepiej wypić je 1-2 godziny po posiłku.
• Oddzielaj wapń od żelaza: duże porcje nabiału lub suplementy wapnia przyjmowane razem z posiłkiem bogatym w żelazo zmniejszają jego przyswajanie.

Przy wyraźnym niedoborze sama dieta zwykle nie wystarcza i konieczna jest suplementacja, której dawkę i czas trwania powinien ustalić lekarz lub dietetyk na podstawie wyników. Odbudowa zapasów żelaza trwa zazwyczaj kilka miesięcy, dlatego kontrolne badania wykonuje się najczęściej po około 8-12 tygodniach. Nie warto przyjmować żelaza na własną rękę, bo jego nadmiar również jest szkodliwy.

Ferrytyna a wypadanie włosów

Nadmierne wypadanie włosów to jeden z najczęstszych powodów, dla których kobiety badają ferrytynę. Niedobór żelaza jest uznawany za jedną z możliwych przyczyn rozlanego, telogenowego wypadania włosów, zwłaszcza u kobiet miesiączkujących. Badania na ten temat nie są jednak jednoznaczne i nie ustalono jednego progu ferrytyny, poniżej którego włosy na pewno zaczną wypadać.

W praktyce, jeśli włosy wypadają, a ferrytyna jest niska, wyrównanie niedoboru żelaza jest rozsądnym pierwszym krokiem. Warto przy tym sprawdzić także inne częste przyczyny, takie jak zaburzenia pracy tarczycy, niedawna choroba z gorączką, silny stres czy restrykcyjne odchudzanie. Na efekty trzeba poczekać zwykle kilka miesięcy, bo tyle trwa cykl odrastania włosa.

Ferrytyna a Hashimoto i niedoczynność tarczycy

Niedobór żelaza częściej występuje u osób z chorobą Hashimoto. Jedną z przyczyn jest to, że Hashimoto często współistnieje z celiakią lub zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka, które utrudniają wchłanianie żelaza. Żelazo jest też potrzebne do działania peroksydazy tarczycowej (TPO), enzymu biorącego udział w wytwarzaniu hormonów tarczycy, dlatego jego niedobór może niekorzystnie wpływać na pracę tego gruczołu.

Jeśli chorujesz na Hashimoto lub niedoczynność tarczycy, warto okresowo kontrolować ferrytynę razem z morfologią. Pamiętaj też, że preparaty żelaza zmniejszają wchłanianie lewotyroksyny, dlatego przyjmuj je w odstępie co najmniej 4 godzin od leku na tarczycę.

Ferrytyna w ciąży

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo wyraźnie rośnie, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze, a zapasy żelaza stopniowo się zużywają. Dlatego ferrytynę warto oznaczyć na początku ciąży, szczególnie jeśli wcześniej miałaś obfite miesiączki, niedobór żelaza lub stosujesz dietę roślinną.

Brytyjskie wytyczne dotyczące niedoboru żelaza w ciąży uznają ferrytynę poniżej 30 ng/ml za sygnał niedoboru i wskazanie do rozpoczęcia doustnej suplementacji żelaza. Dawkę zawsze ustala lekarz prowadzący, a dieta bogata w dobrze przyswajalne żelazo jest ważnym uzupełnieniem leczenia.

Wysoka ferrytyna – co może oznaczać?

Podwyższona ferrytyna nie zawsze oznacza nadmiar żelaza. Ponieważ jest białkiem ostrej fazy, jej stężenie rośnie w czasie infekcji i stanów zapalnych. Do najczęstszych przyczyn wysokiej ferrytyny należą:

• infekcje i przewlekłe stany zapalne (np. choroby autoimmunologiczne),
• stłuszczenie wątroby i inne choroby wątroby,
• insulinooporność, otyłość brzuszna i zespół metaboliczny,
• regularne spożywanie alkoholu,
• nadmierna lub niepotrzebna suplementacja żelaza,
• hemochromatoza, czyli wrodzona skłonność do nadmiernego gromadzenia żelaza,
• niektóre choroby nowotworowe i hematologiczne.

Aby odróżnić stan zapalny od rzeczywistego nadmiaru żelaza, lekarz zwykle zleca dodatkowo CRP, żelazo i wysycenie transferyny oraz próby wątrobowe. Jeśli wysokiej ferrytynie towarzyszy insulinooporność lub nadmiar tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha, ważnym elementem postępowania jest zmiana diety i redukcja masy ciała. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule o otyłości brzusznej.

Najczęstsze pytania o ferrytynę

Czy badanie ferrytyny trzeba robić na czczo?

Większość laboratoriów zaleca pobranie krwi rano, na czczo, po 8-12 godzinach bez jedzenia, zwłaszcza gdy razem z ferrytyną oznacza się żelazo. Jeśli przyjmujesz preparaty żelaza, zapytaj lekarza, czy i na ile dni przed badaniem warto je odstawić, aby wynik nie był zawyżony.

Czy ferrytyna jest w morfologii krwi?

Nie. Morfologia pokazuje m.in. stężenie hemoglobiny i parametry krwinek czerwonych, ale ferrytynę trzeba zlecić jako osobne badanie. Często wykonuje się je razem z morfologią, żelazem i CRP.

Jaka ferrytyna jest za niska?

Według WHO wynik poniżej 15 ng/ml u dorosłych wskazuje na niedobór żelaza, a wynik poniżej 30 ng/ml często świadczy o wyczerpujących się zapasach, nawet jeśli mieści się w normie laboratorium. Ostateczną interpretację zawsze warto skonsultować z lekarzem lub dietetykiem, uwzględniając objawy i pozostałe badania.

Jak szybko można podnieść ferrytynę?

Odbudowa zapasów żelaza to proces rozłożony na tygodnie i miesiące. Poprawa samopoczucia i wzrost hemoglobiny pojawiają się zwykle szybciej niż wzrost ferrytyny, która przy odpowiednio prowadzonej suplementacji i diecie stopniowo rośnie przez kilka miesięcy.

Czy niska ferrytyna może powodować wypadanie włosów?

Może być jedną z przyczyn, zwłaszcza u kobiet miesiączkujących, ale nie jedyną. Jeśli włosy wypadają, a ferrytyna jest niska, warto wyrównać niedobór i jednocześnie sprawdzić inne możliwe przyczyny, np. pracę tarczycy.

Zadbaj o swoje zdrowie – ferrytyna Ci w tym pomoże!

Badanie ferrytyny to prosty i skuteczny sposób, aby dowiedzieć się więcej o swoim zdrowiu. Regularna kontrola tego wskaźnika pozwala wcześnie wykrywać niedobory żelaza, stany zapalne czy choroby związane z nadmiarem żelaza. Nie ignoruj sygnałów, które wysyła Twoje ciało – Twoje zdrowie zaczyna się od wiedzy o sobie!

Jeśli robisz badania profilaktyczne, sprawdź też, jak interpretować wynik i dawkować witaminę D3, której niedobór jest w Polsce bardzo częsty.

Jeśli chcesz, aby ktoś pomógł Ci zinterpretować wyniki i ułożyć dietę wspierającą gospodarkę żelazem, umów konsultację z dietetykiem klinicznym (stacjonarnie w Andrychowie lub online).

Piśmiennictwo

1. World Health Organization (2020). WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO.
2. Snook J., Bhala N., Beales I.L.P. i wsp. (2021). British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut, 70(11), 2030-2051.
3. Pasricha S.R., Tye-Din J., Muckenthaler M.U., Swinkels D.W. (2021). Iron deficiency. The Lancet, 397(10270), 233-248.
4. Hurrell R., Egli I. (2010). Iron bioavailability and dietary reference values. American Journal of Clinical Nutrition, 91(5), 1461S-1467S.
5. Trost L.B., Bergfeld W.F., Calogeras E. (2006). The diagnosis and treatment of iron deficiency and its potential relationship to hair loss. Journal of the American Academy of Dermatology, 54(5), 824-844.
6. Hu S., Rayman M.P. (2017). Multiple nutritional factors and the risk of Hashimoto’s thyroiditis. Thyroid, 27(5), 597-610.
7. Pavord S., Daru J., Prasannan N. i wsp. (2020). UK guidelines on the management of iron deficiency in pregnancy. British Journal of Haematology, 188(6), 819-830.